• Anasayfa
  • Favorilere Ekle
  • Site Haritası

DESTANLAR ANA SAYFA

DESTANLAR

                    
Destanın Tanımı Destanlarda Anlatım
Destanların Doğuşu        Destanların Eğitici Değeri
Destanlarda Dil Türk Destanları
Destanlarda Dil - 2 Destanlar ve Halk Şiirimiz

Sesli bölümler, M.E.B. Yenilik ve Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü tarafından tasarlanan Eğitim Bilişim Ağı www.eba.gov.tr internet sitesinden alınmaktadır.

 

Destan;  Milletlerin geçmişte yaşadıkları önemli olayların, inançlarının, zaferlerinin, faziletlerinin, milli kahramanlıklarının anlatıldığı, hayal unsurları ile süslenmiş manzum biçimindeki hikâyelere destan denilmektedir. Köken itibariyle dilimize Farsça’dan geçmiştir.

Destanlar bir milletin, kültürünü geleceğe aktarması bakımından oldukça önemlidir.

Her milletin olduğu gibi Türklerin de uzun yıllar varlığını koruyabilmiş, nesiller boyunca gerek halk tarafından ağızdan ağza anlatılarak, gerekse tarih araştırmacıları tarafından derlenerek, günümüze kadar gelmiş destanları vardır. Türk destanlarına Çin, Arap, Bizans, İran kaynaklarında bile rastlanılmaktadır.

Bu Türk destanlarının bazıları gerçek olayları anlatırken bazıları ise kurgu olaylardan yola çıkılarak yazılmıştır.

Türk edebiyatının ilk örnekleri destanlardır.

Hiç şüphesiz destanlar bünyesinde barındırdığı olaylar ve kahramanlarla geçmişimize ışık tutmaktadır. Tarih öncesi dönemleri konu edinmekte ve çoğu zaman olağanüstü olayların kurgulamaktadırlar. Destanlar her zaman tarihî gerçekleri doğru biçimde nakletmezler. Destanlarda tarihi olay ve kahramanlar milletin ortak bilinçaltının, vicdanının istek, beklenti, doğruları ve değerleri ile idealleştirilir. Eski hatıralarla birleştirilerek tarihî gerçekmiş gibi anlatılırlar. Her milletin millî kimlik ve nitelikleri, ortak dünya görüşü, hatıra ve beklentileri yanında kusurları ve yanlışları da destanlarına yansır.

Milli kimliğin oluşumunda destanlar önemli pay sahibidirler. Nitekim ele alınan olaylar ve kahramanlar milli ruhun canlı tutulmasına hizmet etmektedir. Genellikle eserin kahramanları insanüstü başarılar elde etmek suretiyle okuyucunun veya dinleyicinin duygularını ve kendine güvenini geliştirmektedir. Elbette ki bir milletin tarihsel süreç içersinde devamlılığı ve kudreti milli duyguların derinliğine bağlıdır.

Bununla birlikte cihangirlik tutkusu, kuvvet, savaşçılık, binicilik, verdiği sözde durma, acizlere ve mağluplara hoşgörü ile yaklaşma ve yardımcı olma Türk destanlarında dile getirilen ortak değer ve kabullerdir.

Türk destanları, kâinatın, insanın, kadının ve erkeğin yaradılışı, Türk milletinin doğuşu, çeşitli Türk devletlerinin kuruluş gelişme, çöküşleri, zafer ve yenilgileri gibi konularla beraber pek çok sebeb açıklayıcı efsaneyi de içinde barındırır.

İlk örneklerinin manzum olduğu kabul edilen Türk destanlarından Kırgız Türkleri arasında yaşayan Manas destanı dışında bütünüyle günümüze gelebilen örnek bulunmamaktadır.

Diğer Türk destanları çeşitli kaynaklarda özet, epizot, hatıra, kısaltılmış seçme metinler halinde bulunmaktadır. Türk tarihine ana hatlarıyla bakıldığında Türk hayatı fetihlerle başlamış ve yeni toprakları yurt edinerek gelişmiştir.  İlk anayurt olan Orta Asya hiç bir zaman terk edilmemiştir. Türk halkları ilk anayurt olan Orta Asya’dan itibaren dünya coğrafyası üzerinde geniş alana yayılmış ve bugün yedi Türk cumhuriyetinde, pek çok özerk toplulukta ve çeşitli devletlerin idaresinde azınlık halinde yaşamaktadır.

Hunlar, Göktürkler, Kırgızlar, Sakalar ve Uygurlar dönemlerine ait Türk destanları, İslamiyet öncesindekiler ve İslamiyet’in yayılışı sonrasındakiler olmak üzere iki grupta incelenebilir.

______________________________________________

İslamiyet Öncesindekiler (İlk Türk Destanları) :
__________________________________________


YARADILIŞ DESTANI (Altay-Yakut Dönemi):

Türklerin Altay-Yakut kolundan çıkan bir destandır.Türk destanlarının en eskisidir. Evrenin yaratılışı, iyiliğin ve kötülüğün kaynaklarını, evrendeki düzeni konu edinir. Türkler tarafından kabul edilmiş dinlere, özellikle şamanizme rastlanır. 

ALP ER TUNGA DESTANI (Sakalar Dönemi):

Millattan önceki Türk-İran savaşlarını anlatan destan, ünlü bir Saka hükümdarı olan Alp Er Tunga’yı konu alır. Hükümdarın İran Hükümdarı Keyhüsrev’e yenilmesi anlatılır.


ŞU DESTANI (Sakalar Dönemi) :

Millattan önce 6. Yüzyılda yaşamış bir Saka Türk hükümdarı olan Şu’yu konu alan destan, Makedonyalı Büyük İskender’in Türkler ile olan mücadelelerini anlatır. Kaşgarlı Mahmud tarafından yazıya geçirilmiştir.


OĞUZ KAĞAN DESTANI (Hun Dönemi):

Bilinen yazılı tek nüshası Paris Ulusal Kitaplığında olan destan, Uygur harfleri ile yazılmıştır. Destansı bir kahraman olan Oğuz Kağan’ın hayatını anlatmaktadır. Kurgusal olduğu düşünülen bu destandaki kahraman, gerçekte bir Türk-Hun hükümdarı olan Mete ile benzerlikler göstermektedir.

BOZKURT DESTANI (Göktürk Dönemi):

Göktürkler’in ağır bir yenilgiden sonra kırılmalarının ve yenilgiden sağ kurtulan tek bir gençle bir dişi kurttan yeniden türediklerinin anlatıldığı destandır.


ERGENEKON DESTANI (Göktürk Dönemi):

Türkler’in yıllarca çoğalarak yaşadığı, kutsal bir yer olan Ergenekon’u konu almaktadır. Ergenekon Destanı, diğer destanlardan farklı olarak kolektif bir bir kahraman eksenine oturtulmuştur, Kayıhanlı kabile Kayan’ı ve Dokuz Oğuzlar’a mensup Tukuz’ları anlatmaktadır. 

Göktürklere ait olan bu destan, bir savaşta yenilip dağlarla çevrili kapalı bir havza olan Ergenekon’a sığınan Türklerin demir madeninin bulunduğu bir dağı eriterek özgürlüğe ve anavatanlarına kavuşmalarını konu edinmektedir.


TÜREYİŞ DESTANI (Uygur Dönemi) :

Bozkurt destanıyla benzerlikler gösteren bu destan da, Göktürkler’in bozkurt soyundan türemelerini konu alır.


GÖÇ DESTANI (Uygur Dönemi ) :

Uygur Türkleri’nin ulusal birliğini koruyan tılsımının bozulması üzerine, yurtlarından ayrılıp güney batıya yaptıkları göçü konu alır.

____________________________________________________

İslamiyetin Kabulunden sonraki  Türk Destanları:
______________________________________________

SALTUK BUĞRA HAN DESTANI (Karahanlı Dönemi):

Karahanlı hükümdar Saltuk Buğra Han’ın, Müslümanlığın ilk yayılmaya başladığı dönemlerde çeşitli illerdeki insanları Müslümanlığa çağırışını konu alır.

MANAS DESTANI (Kazak – Kırgız Kültür Dâiresi):

Türk destanları arasında en uzunu olan Manas, Mani dinine mensup Karahitaylar ile Müslüman olan Karahanlılar arasında yaşanan mücadelelerin anlatıldığı destandır. Destanda en önemli konu kahramanlıktır.

EDİGE DESTANI (Tatar – Kırım):

Destanda, 15. Yüzyılda Hazar Denizi kıyısında bulunan Altınordu Hanlığı’nın Timurlular tarafından yıkılışı anlatılmaktadır.

SEYYİT BATTAL GAZİ DESTANI (Selçuklu – Beylikler ve Osmanlı Dönemleri):

8. Yüzyılda yaşamış olan bir lider olan Battal Gazi ve Bizans İmparatoru Leon arasındaki mücadelelerin anlatıldığı destandır.

DANİŞMEND GAZİ DESTANI (Selçuklu – Beylikler ve Osmanlı Dönemleri):

1. Yüzyılda yaşamış Türk Devlet adamı Melik Danışmend Gazi’nin hayatını, mücadelelerini, fetihlerini anlatan destandır. Destanda anlatılanlar gerçek tarih ile uyumludur. 

KÖROĞLU DESTANI (Selçuklu – Beylikler ve Osmanlı Dönemleri):

Kurgusal bir karakter olan ve Türk dünyasının ortak motiflerinden biri olan Köroğlu’nun, bolu Beyi ile olan mücadelelerini konu alır.

DEDE KORKUT DESTANLARI :

Oğuz Türkleri’ne dair bilinen en eski destandır. Keramet sahibi olduğuna inanılan, gelecekten haberler verdiği söylenen Dede Korkut’un anlattığı hikayelerden oluşan destan, 100 temel eser arasında da yer almaktadır.

Oğuz Destanı (Oğuzname) olarak da adlandırılan Dede Korkut Destanı, Oğuzlar ile Kıpçaklar arasındaki savaşları konu edinmektedir. Oğuz Destanı çok zengin bir içeriğe sahiptir. Nitekim kimilerine göre Türk Edebiyatı’ndaki diğer tüm eserler bir yana koyulsa, diğer tarafa da Dede Korkut Destanları koyulsa Dede Korkut ağır basacaktır.

Uşun Koca Oğlu Segrek Destanı
Basatın Tepegözü Öldürdüğü Destanı
Kazılık Koca Oğlu Yigenek Destanı
Kanglı Koca Oğlu Kan Turalı Destanı
Kam Pürenin Oğlu Bamsı Beyrek Destanı
Dirse Han Oğlu Boğaç Han Destanı
Duha Koca Oğlu Deli Dumrul Destanı
İç Oğuza Dış Oğuz Asi Olup Beyreğin Öldüğü Destanı
Salur Kazan Esir Olup Oğlu Uruz’un Çıkardığı Destan
Begil Oğlu Emren Destanı